Vizantijsko carstvo, uzeli za njegov početak Konstantinovo zidanje Carigrada (oko 330.
godine) ili pad Zapadnog rimskog carstva (476. godine), trajalo je bezmalo hiljadu godina.
Umetnički proizvodi ove civilizacije se, međutim, čine jednoličnim, nepromenjivim. To nije
slučajnost: politička filozofija carstva bila je statična, nikad se ne odvojivši od ideje blagoslovene, hrišćanske, rimske autokratije, te je kroz svoju istoriju i težila za jedinstvenim umetničkim identitetom. Sile prilika kojima su Vizantinci mogli i ne mogli se odupreti ipak su dovele do postepenih promena u njihovom izražavanju. U ovom članku ćemo, sa priloženim primerima, istaći karakteristike vizantijske umetnosti u različitim periodima.

Ranovizantijska (od 4-7. veka)

Prvi period umetničkog stvaralaštva u Vizantiji okarakterisan je postepenim uplivavanjem hrišćanske kulture u starorimski maštovni poredak. Već u periodu pre Konstantinovog krštenja rimski umetnici počeli su da posustaju u poređenju sa svojim precima: ovi su baštinili realizam, simetriju, red i umerenost u dekoracijama, po uzoru starogrčkih modela. Krize koje su Rimljani pretrpeli u prethodnim vekovima, kao i nova, vojnička politička struktura, pohabali su ove težnje. Likovi su izgubili svoju preciznost i ljudsku lepotu, a umesto klasičnih palata, gradili su se zamkovi; kao nadoknada za manjak starinske lepote, često su kitnjasto ukrašavani zlatom, porfirom i drugim plemenitim materijalima. Hrišćanstvo je ovom razvoju dodalo duhovnu struju: odmak od klasičnih, paganskih modela nije više bio samo stvar nemoći, već ideologije.

Stari svet ipak nije zbrisan, i njegovi tragovi su sveprisutni u novom: u likovima careva se i dalje prepoznaju klasični obrisi, scene njihovih vojnih trijumfa odišu paganskim modelima; u gradovima se i dalje održavaju hipodromske igre i gimnazije (teretane), a tu je, mada uglavnom pokršten, i poneki paganski hram. Hrišćanska umetnost unosi nove, istočnjačke modele: već pomenuto šarenilo i materijalni raskoš statua i fasada, pojednostavljenje, stilizacija, i frontalnost figura na freskama neki su od njih. Ona se pak i slobodno služi starim modelima. Tako su u maloazijskoj Edesi u 6. veku, uz glavnu ulicu koja je vodila od luke do foruma, bili postrojeni zlatni kipovi četiri Sveta Jevanđelista.

Za konkretizovanje vizantijskog stila, odvojenijeg od starorimskih modela, jako su zaslužni projekti cara Justinijana (vladao 527-565.). Ovaj ambiciozni čovek uložio je veliki novac i znoj u svoj polu-uspešni napor da obnovi Rimsko carstvo. Tako je u Carigradu, kao i u Italiji koju je privremeno osvojio, izgradio mnoštvo velelepnih građevina; one su, ironično, mnogo više odvojile umetnost novog carstva od Rima ka kome je težio. Najčuvenija od njih je ogromna carigradska katedrala Svete Mudrosti, ili Aja Sofija. Njen arhitekta, Antemije (inače, jedan od retkih vizantijskih umetnika čije je ime znano), latio se ambicioznog posla koji je ambiciozno završio, proizvevši do tad najveću crkvu na svetu sa najvećom kupolom na bilo kojoj ondašnjoj građevini. Raskoš ove gorostasne bogomolje, ukrašene iznutra zlatnim mozaicima Isusa i Bogorodice, u budućim vekovima postao je inspiracija mnogima. Njena slava verovatno je postavila kupolu kao standard svih budućih pravoslavnih crkava.

Između 7. i 9. veka carstvo je pretrpelo ogromne krize koje su dovele do njegovog bezmalog uništenja. Uplivi inostranih sila (Slovena na zapadu, a Arabijskog carstva na istoku) nepovratno su poharali provincije: kada se vizantijska vlast u njima povratila, od starih grčkorimskih gradova ostale su utvrde i sela. U 8. veku, carstvo je poremetila i unutrašnja sila ikonoklazama. Ovi rigorozni vernici smatrali su prikaze Isusa, Bogorodice i svetaca koji su krasili Justinijanove crkve hulnim; u svojoj težnji da ih poruše i zamene, često su imali podršku samih careva. Kada je i ovaj pomak prošao i ikonoborstvo 843. proglašeno jeretičkim, u carevini počeo je novi umetnički period.  

Srednjovizantijska (od 9-12. veka)

Neredi prethodnih vekova dodatno su zbrisali tragove starog Rima. Pobeda nad ikonoborstvom označila je povraćenu i sve izraženiju dominaciju hrišćanskih motiva. Vizantijski stil postaje zasebna, nezavisna, i prepoznatljiva jedinka.

U ovom periodu carstvo trpi povremene uspone i padove, ali je uopšteno stabilno i umetnički izdašno. Carevi, često vojnički tipovi, teže da istaknu svoju snagu i samovlast. Crkve i civilne građevine koje oni zidaju prepune su blještavo zlatnih mozaika. Na njima je car neretko prikazan u prisnim odnosima sa Bogom; nekad mu, kao ponizni ktitor, klečeći uručuje svoje zadužbine; nekad, dok ponosno stoji nad svojim neprijateljima, blagi Isus i anđeli polažu mu krunu na glavu. Velegradnja je, usled pređašnjih političkih padova, rasprostranjena na manjem geografskom području, što dovodi do njene standardizacije: ovakve slike javljaju se svuda. Crkve i u svom spoljnom obličju postaju jednake: dok su u vreme Justinijana za bogomolje služile bazilike, a nekad i četvrtaste i kružne građevine, one sada dobijaju svoj prepoznatljivi oblik krsta, u svom preseku ukrašenog velikom kupolom. Kroz sve ovo rađa se i jedan ružan, srednjovekovni karakter. Carevi su često nezainteresovani za lepotu, koja je jedino sluga njihove moći. Mada crkve sijaju od zlata, likovi na njima često su neproporcionalni, šturi i rogobatni. Krune i posuđe pretrpani su neravnomernim draguljima i kilavo iskovanim zlatom. Standardi novog, poseljačenog stanovništva provincija, kao i prostodušnih careva, jednostavno su bili niži.

Uprkos, ili možda baš uz to, umetnost ovog doba vrši ogroman uticaj na svet srednje i zapadne Evrope. Evropski kraljevi, u čijim zemljama često naspram zamkova nije bilo ničega, teže da oponašaju vizantijski raskoš u spoljnom i privatnom životu. Ovaj uticaj najviše se izrazio u normanskoj kraljevini Siciliji, koja je i zbog svoje blizine bila njemu najpodložnija. Ono što intrigira jeste kvalitet njenih imitacija, koje jako često prevazilaze carigradski standard i postaju zlatna tačka ovog perioda. Naročito treba istaći katedralu Čefalu, dizanu tokom 12. veka. Ona je normanska, zapadnjačka u svom planu i spolju, ali su na njenom enterijeru nesumnjivo radili vizantijski majstori: živi lik Hrista Pantokratora koji bdi nad oltarom izvanrednog je kvaliteta, i gotovo da potencira na modernu umetnost.

Mada je stari Rim iščezao iz velegradskih projekata, njegovo sećanje bilo je živo među carigradskom gospodom. U školama čitali su se Aristotel i Platon, dok se u rečima pesnika tu i tamo pominju imena starih bogova. S vremena na vreme, ali naročito za vreme dinastije Komnina (11-12. veka) javljaju se težnje za klasičnim preporodom. Crkve i palate ostaju iste, ali u rukopisima, posuđu, i svakodnevnim predmetima vire obrasci starog veka. Uticaji nisu bili samo iz davnina: osećaju se, tu i tamo, i tekovine islamske umetničke baštine, bilo to tek na ukrasu nekog prozora, ili na obodu činije. Iako je državna politika propagirala stabilnost i statiku, društvo je bilo fluidno i živo.

Kasnovizantijska (od 13-15. veka)

Period relativnog blagostanja naglo i neočekivano je prekinut krstaškim napadom na Carigrad 1204. godine. Carevina, zatečena u stanju građanskog rata, nije mogla mnogo da mrda. Krstaši su spalili i opljačkali grad, te su odlučili i da se sami zacare, vladajući kao takozvani Latinski carevi narednih 60 godina. Stara vlast, kao i njeni otpadnici, povukla se u provincije. Kada se dinastija Paleologa iz Nikeje konačno ustoličila i u Carigradu, carstvo koje su obnovili nije moglo da se nosi kao pređašnje. Sve do svog konačnog pada pod Osmanlije 1453. godine, ono je postepeno popuštalo pod pritiscima turskih begova i slovenskih kraljeva, koji su ga cepali i spolja i iznutra.

Glavna posledica na umetnost jeste njegova relativna siromašnost. Zlatne mozaike koji su bili standard Komnina i Makedonaca trezori Paleologa nisu mogli da isplate. Umetnici naglo odbacuju ovaj stil i okreću se pisanju fresaka, čije je nebo ređe pozlaćeno, a češće ukrašeno dubokom plavom bojom. Na neki bizaran način, ovo dovodi do uvećanja kvaliteta umetnosti: sušti raskoš prestaje biti njihov imperativ, i oni slobodno eksperimentišu sa četkicama i bojama. Razvija se stil koji ističe mobilnost kompozicije, kretanje likova i boranje haljina, duboke i duhovne izražaje lica. Mada se i dalje javljaju šturi prikazi i neukusno ubačeni politički elementi, na svom vrhuncu freskopisi deluju kao savršeno oličenje istočnohrišćanske duhovnosti, svojoj svrsi u potpunosti predani.

Umetnost ovog perioda neslučajno deluje poznato. Upravo u ovo doba Srbija kreće da razvija sopstvenu likovnu tradiciju na vizantijskim uzorima. Slabašno carstvo u jadu prepuštalo je svoje teritorije narodima koje su smatrali varvarima – upravo ovi varvari nastavili su njegovu baštinu, i u nekim slučajevima je i uzvisili. Proizvodi srpskih majstora su, bez preuveličavanja, predstavnici nekih od najlepših ove ere. Trebalo bi istaći prištinsku Gračanicu, zadužbinu kralja Milutina iz 1321. kao divan monument vizantijske arhitekture; sa njom i kralj Uroševe Sopoćane iz 1259. godine, gde freskopisi u svom najboljem izdanju odišu izvanrednom lepotom. Freske u Sopoćanima odišu prirodnim bojama, poput zemljanih tonova i plave koje simbolizuju mir i duhovnost. To ih čini suprotnima u odnosu na pređašnji vizantijski standard zlata i raskoši. Mnogi razvoji kasnog perioda kao da obećavaju preporod vizantijske umetnosti koji nikad nije stigao.

Siromašni Carigrad prestao je biti veliki ktitor umetnosti, prepustivši ovaj pehar stranim vladarima, provincijskoj aristokratiji, i Crkvi. Upravo zbog toga njegova umetnost preživela je njegov pad, i prolazeći slične procese kao ove, opstala do današnjice.