Je li car Dušan izvršio opsadu Bobovca?

Bobovac, srednjovjekovna tvrđava smještena nadomak sela Mijakovići i Dragovići u opštini Vareš, smatra se najznačajnijim i najbolje utvrđenim gradom srednjovjekovne Bosne. Bio je političko i simboličko središte bosanskih vladara, a prvi put se u pisanim izvorima spominje 1349. godine. Pretpostavlja se da ga je podigao ban Stjepan II Kotromanić. Od njegove vladavine pa sve do osmanskog osvajanja 1463. godine, kada je Bosna pala pod Mehmeda II Osvajača, Bobovac je služio kao stolno mjesto bosanskih vladara i čuvao krunu bosanskog kraljevstva.

Tri opsade Bobovca

Prema kasnijim predanjima i literaturi, Bobovac je tokom svoje istorije doživio tri velike opsade:

1350. godine – navodna opsada od strane cara Stefana Uroša IV Dušana, poznatog kao Dušan Silni.
1407. godine – osvajanje od strane ugarskih snaga koje su nastojale vratiti kralja Stjepana Ostoju na prijesto.
1463. – konačna ospada i pad za vrijeme Mehmeda II Osvajača i posljednjeg bosanskog kralja Stjepana Tomaševića.

Bobovac 1350. godine – “Prva opsada”

Ovaj članak će se posvetiti isključivo prvoj od ovih opsada – iz 1350. godine, koja je ušla u tradiciju i popularnu “istoriografiju”, iako za nju nema čvrstih potvrda u sačuvanim izvorima.

U popularnim tekstovima i novinskim člancima se često nailazi na tvrdnju da je srpski car Dušan Silni 1350. godine poveo vojsku od čak 80.000 ljudi s ciljem da osvoji Bobovac, ali da u tome nije uspio. Ova priča se, na primjer, ponavlja u medijskim prilozima poput onih sa portala Avaz.ba, gdje se, u razgovoru sa Dr Enverom Imamovićem, navodi:

„U svojoj dugoj historiji Bobovac je proživio sve i svašta. Napadale su ga strane vojske, među kojima je bio i srpski car Dušan koji je 1350. godine krenuo sa 80.000 vojnika u osvajanje Bobovca. Međutim, Dušanova vojska nije uspjela zauzeti i opljačkati sjedište Bosanskog kraljevstva.“

Izvor ovakvog prikaza događaja potiče od Ćira Truhelke, istaknutog istoričara i arheologa s kraja 19. i početka 20. vijeka. On je u svom djelu “Naši gradovi: opis naljepših sredovječnih gradova Bosne i Hercegovine” (1904) naveo sljedeće:

“Bobovac je bio važan i kao teško osvojiva utvrda. Kad je car Dušan godine 1349. i 1350. želio kazniti bana Stjepana, došao je s vojskom pod taj banov grad, opsjedao ga i na koncu uvidio da ga ne može osvojiti.“

Dr Milan Prelog, u svom djelu “Povijest Bosne od najstarijih vremena do propasti kraljevstva” (1910) (str. 29) takođe navodi:

“Stjepan je provalio u Dušanove zemlje (1349.), a Dušan je opet slijedeće godine (1350.) pošao lično s velikom vojskom protiv Bosne. Dubrovački pisci (Orbini i Lukarić) vele, da je on provalio s 80.000 vojske sa Drine u Bosnu sve do Bobovca i Dumna, a onda do Cetine i Krke.”

Prelog se ovde poziva na Orbinijevo (Mavro Orbini) djelo “Il Regno de gli Slavi” (1601) koje se generalno ne smatra dobrim istorijskim izvorom jer sadrži mnoštvo mitoloških, nekritičkih i neprovjerenih narativa. Lukarević (Giacomo di Petro Luccari) o ovome piše u svom djelu “Copioso ristretto degli annali di Rausa” (1605). Međutim, ako pažljivo pročitamo odlomak iz Orbinijevog djela, on kaže:

“Stefano Duscian Rè di Rascia … fa guerra à Stefano Bano di Bosnia, espugna il Castello d’Imota, & Novi, viene à Raufa …”
“(Stefan Dušan, kralj Raške, ratovao je protiv Stefana, bana Bosne, osvojio je tvrđave Imota i Novi, i zatim stigao u Dubrovnik)”

Orbini zapravo uopšte ne spominje Bobovac, niti navodi broj od 80.000 vojnika, već navodi lokalitete na zapadnim granicama Bosne i Dalmacije.

Lukarević navodi sljedeće:

“Duflan Re di Rassia, raccolse un essercito di ottantamila huomini, et passato il fiume Drina entrò in Bossina, giunse sin al castello di Bobouaz, et al luogo detto Dumno, indi proseguì fino alla Cetina, et al fiume Cherca.”
“(Dušan, kralj Raške, sakupio je vojsku od osamdeset hiljada ljudi i, prešavši rijeku Drinu, ušao u Bosnu, stigao sve do grada Bobovca i mjesta zvanog Dumno, a odatle produžio do Cetine i rijeke Krke)”

Koliko je pouzdan izvještaj Lukarevića (Giacomo di Petro Luccari-ja)?

Sam Lukarević živi i piše više od 250 godina nakon događaja o kojima izvještava. Njegovi izvještaji su hroničarski, i kao i savremenik mu Orbini, služi se dubrovačkom tradicijom, arhivskim zapisima, ali isto tako i usmenim predanjima. Njegova svjedočanstva za 14. vijek su uopšteno slabo relevantna i nepouzdana, jer nemaju potvrde u savremenim dokumentima. To se najbolje vidi poredeći njegove izvještaje sa drugim dokumentima iz dubrovačkog arhiva (poput Monumenta Ragusina). Iz uporedbe se vidi da Lukarević često miješa godine, neke stvari preuveličava, ili dodaje dramske detalje kojih u drugim dokumentima nema. Između ostalog, njegov prikaz samog Dubrovnika je takođe mitologija, jer se trudi da teatralno poveća ulogu Dubrovnika u srednjovijekovnoj istoriji

Ipak, za razliku od Lukarevića, Preloga, Truhelke i kasnijih popularnih prikaza, autentični, savremeni izvori iz 14. vijeka ne bilježe nikakvu opsadu Bobovca. Ono što je nesporno jeste da je 1350. godine zaista došlo do sukoba između bana Stjepana II Kotromanića i cara Dušana, ali u vezi sa Humskom zemljom.

Šta kažu savremeni istoričari?

Kako precizno piše Dr Emir O. Filipović u svojoj monografiji “Bosansko kraljevstvo: Historija srednjovjekovne bosanske države” (2024) (str. 97):

“Budući da razmirice nisu riješene mletačkim posredovanjem, sukob između dva vladara je izbio 1350. godine kada je u oktobru mjesecu car Dušan s vojskom ušao u Bosnu. Dugo se vremena vjerovalo da se tada s velikim snagama probio do srca banove države i da je opsjedao njegovu prijestolnicu Bobovac, no za to nema nikakve potvrde u sačuvanim izvorima.“

Filipović takođe navodi da je pravi cilj Dušanovog pohoda bio Hum, strateški važna oblast na koju je car Dušan polagao pravo, a koja se do tada već skoro dvadeset godina nalazila pod bosanskom vlašću.

Pored toga, brojka od 80.000 vojnika je tipično preuveličavanje, jer bi takva mobilizacija bila logistički teško održiva, naročito u planinskom terenu Bosne. Kada su u pitanju konkretne brojke, važno je istaknuti da ih savremeni istoričari uopšte ni ne navode, ali govore o velikoj vojsci.

Zaključak

Stoga, po svemu sudeći, opsada Bobovca 1350. godine od strane cara Stefana Uroša IV Dušana je istorijski nepotvrđena. Ono što se zasigurno zna jeste da je Dušan zaista 1350. godine izvršio pohod na Bosnu, ali je opsada Bobovca proizvod kasnije interpretacije i lokalne tradicije, a ne istoriografski pouzdana činjenica. Bobovac je zaista bio simbol bosanske državnosti, a to što je ova navodna opsada u polju legende mu nipošto ne umanjuje značaj.