Medicinski mit star decenijama? Endometrioza rektovaginalnog septuma

Endometrioza je hronično oboljenje kod kog tkivo nalik sluznici materice – koji se naziva endometrijum – raste van materice, najčešće u karlici. Ova bolest često rezultira bolnim menstruacijama (dismenorejom), seksualnim odnosom (dispareunijom), upalnim rekacijama, a takođe može dovesti i do neplodnosti.

Zbog toga je endometrioza ozbiljan ginekološki problem, stanje koje značajno utiče na kvalitet života, radnu sposobnost, partnerske odnose, a moglo bi se reći i uopšteno mentalno i fizičko zdravlje.

Međutim, da bi se ispravno pristupilo endometriozi, potrebno je znati i gdje se nalazi. Lokacija lezija određuje dijagnostički pristup, i planiranje operacije, i rizik od komplikacija i način komunikacije sa pacijentom.

Upravo ovde dolazimo do kontroverze – kako nas uči savremena medicinska anatomija, rektovaginalni septum – tanki sloj između vagine i rektuma – se u medicinskoj literaturi navodi kao često mjesto duboke endometrioze.

Decenijama su udžbenici i stručni radovi govorili o tzv. endometriozi rektovaginalnog septuma kao tipičnom entitetu duboke infiltrativne bolesti, često opisujući čvorove u tom regionu kao čestu anatomsko-patološku realnost. U starijoj literaturi nalazimo i slučajeve koji taj prostor tretiraju kao klasičnu lokaciju duboke endometrioze. Još je 1995. godine objavljena serija od 231 slučaja “duboko infiltrirajuće endometrioze rektovaginalnog septuma”.

Suština je da je ovo pogrešno – ovo je više terminološka tradicija nego dokazana anatomska činjenica. U januaru 2026. Leonardi i saradnici objavljuju rad provokativnog naslova “The myth of rectovaginal septum endometriosis” u časopisu “Reproduction & Fertility”.

Njihova teza je jednostavna, oni kažu da ako je endometrioza rektovaginalnog septuma stvarna i česta kao što se to u literaturi navodi, onda bi se morala pokazati u kombinaciji naprednog transvaginalnog ultrazvuka, minimalnog invazivnog hirurškog mapiranja i histopatološke analize tkiva. To je ono što i jeste urađeno na 161 pacijentu. U toj seriji nisu pronašli dokaze endometrioze unutar rektovaginalnog septuma. Lezije su bile u okolnim strukturama poput uterosakralnih ligamenata, rektouterinom prostoru, crijevu i srodnim regijama.

Autori stoga eksplicitno zaključuju da ovi nalazi dovode u pitanje dugogodišnju anatomsku zabludu i pozivaju na napuštanje zastarjele terminologije, ukratko da je “endometrioza rektovaginalnog septuma” mit.

Kako je uopšte došlo do ove zabune?

Posteriorni dio karlice umije biti anatomski izobličen endometriozom zbog adhezija, fibroza, zadebljanja i obliteracija rektouterinog prostora čini se da se lezija nalazi u septumu, a ona je zapravo iznad peritonealne refleksije ili na peritoneumu/ligamentima koji se tu anatomski lome. Dole se može vidjeti slika koja naglašava ovu optičku varku gdje ozbiljna duboka endometrioza daje privid centralne retroperitonealne lezije, iako je rektovaginalni septum suštinski očuvan, a lezije intrapertionealne ili na drugim, okolnim strukturama.

**(A–B)** Prikaz normalne anatomije posteriornog kompartmenta na transvaginalnom ultrazvuku: vagina (tamna/hypoehogena traka najbliža sondi), peritoneum rektouterinog prostora (tanka svijetla/hyperehogena linija preko vagine), rektovaginalni septum (svijetla traka između vagine i retroperitonealnog rektuma), te slojevi rektuma i njegova seroza.
**(C)** Rektouterini prostor nije obliterisan (nema adhezija). Duboka endometrioza je prisutna u peritoneumu rektouterinog prostora, iznad i na peritonealnoj refleksiji, ali bez infiltracije u rektovaginalni septum.
**(D)** Teška duboka endometrioza posteriornog kompartmenta sa tri odvojena čvora (vagina, peritoneum rektouterinog prostora i intraperitonealni rektum). Adhezije između rektuma i vagine mogu stvoriti utisak da je centralna lezija “u retroperitoneumu”, ali pravilno razlikovanje peritonealne refleksije od rektovaginalnog septuma pokazuje da je septum u suštini očuvan i u najtežim slučajevima.

Šta je razumno objašnjenje stare rektovaginalne dijagnoze?

Prema autorima, najvjerovatnije je da ono što se decenijama nazivalo RVS lezijama, su zapravo bile lezije na preitonealnoj refleksiji i strukturama posteriornog kompartmenta – uterosakralnim ligamentima, rektouterinom peritoneumu, prednjem zidu rektuma koje vizuelno i palpatorno djeluju kao da su u septumu. Kroz kliničku intuiciju, i jezik hirurga, ovaj termin je odgovarao i zato je i opstajao, ali nije precizan u strogom anatomskom smislu.

Znači da RVS endometrioza ne postoji?

Ne, rad to ne tvrdi i ograđuje se od toga, ali kaže da u njihovoj seriji nisu našli histološki dokaz endometrioze unutar RVS. To znači da je fenomen, ako postoji, ili izuzetno rijedak, ili konfuzno dijagnostikovan zbog pogrešnog imenovanja okolnih lezija.