Adam, Eva i Lilit

“Ne, Eva nije bila prva Adamova žena, prva je bila Lilit, koja je odbila da bude podređena Adamu, pa je on doveo Evu, koja će mu biti poslušna.”

Otprilike u svakoj diskusiji o Adamu i Evi, prije ili kasnije se pronađe neko sa ovakvim komentarom. I svaki put čini se kako su nam upravo oni oktrili toplu vodu, rupu na saksiji, ili dekodirali još jedan “Da Vinčijev kod”. Ponašaju se kao da su nam otključali novu dimenziju biblijske interpretacije, onu koju su učenjaci još od Svetih otaca držali pod ključem. Na koncu, uvijek se trude djelovati da znaju nešto više od prosječnog čovjeka o religiji. Moje mišljenje je da su “rasprave” Adamu, Evi i Lilit izuzetan primjer Daning-Kruger efekta. Pokupivši jedan motiv sa Fejsbuka ili blogova upitnih sadržaja i izvora, koji dolazi iz srednjovijekovnog jevrejskog folklora, teološki površno obrazovani ljudi samouvjereno “ispravljaju” biblijski tekst.

Zašto to kažem?

Prvenstveno zato što, pitanje ko je bila prva Adamova žena je samo po sebi apsurdno, naročito kada se uzme u obzir žanrovsko čitanje Postanja 1-11. Kada govorimo o žanru, razlikujemo etničke i analitičke žanrove te dok u etničke žanrove spadaju pjesme, tužbalice i poslovice, pored nekih drugih, analitičke kategorije u žanru su mit, legenda, ep, narodna priča i sl.

Etnički žanr Postanja 1-11 je “toledot”, što na hebrejskom znači genealogija, odnosno rodoslov. Analitički žanr je mitologija. Samim tim što je tekst mitološkog karaktera, raspravljati o tome ko je čija žena zapravo bila je apsurdno. To govorim iz razloga što se čini da se takvi komentari bave istorijom Starog Zavjeta. Oni ne pokušavaju ispraviti određenu priču u Starom Zavjetu iz ideoloških ili drugih motiva, već se čini da daju tačan istorijski izvještaj o tome šta se zapravo desilo, pa i kažu: “Ne, nije Eva bila prva Adamova žena, već je to bila Lilit”. I to govore o tekstu koji se smatra praiskonskom naracijom koja koristi arhaične motive i etiološke priče da objasni poredak svijeta, a ne da ispriča savremenu istoriografiju i saznanja o pojavi čovjeka u kenozoiku.

Osim toga, ljudi koji daju ovakve komentare, nisu uopšte upućeni ni u sadržaj spisa koji čine Bibliju, ni u sadržaj i književno-istorijski razvoj spisa koji se bave Lilit.

Prvi spomen Lilit kao Adamove žene

Lilit se kao Adamova žena prvi put pojavljuje u jevrejskom folkloru, i to onom iz srednjeg vijeka, a u pitanju je anonimni spis inspirisan knjigom “Premudrosti Isusa sina Sirahova”, koji nosi naziv “Alfabet sina Sirahova”. Smatra se da je pisan između 700. i 1000. godine, što je između 1500 – 2000 godina nakon pisanja knjige Postanja. Ovaj spis sadrži 44 poslovice, 22 na jevrejskom vavilonskom aramejskom i 22 na mišnajskom jevrejskom jeziku. Nakon svake poslovice dolazi hagada – odnosno egzegeza, komentar na ono što je napisano. Spis se najčešće smatra ironijom, a ako ste upućeni u sadržaj odlomka o Lilit shvatićete i zašto.

U suštini, prema priči, Lilit je stvorena od zemlje, baš kao i Adam, ali istog trena nakon što je stvorena, izbija svađa između nje i Adama. Adam i Lilit se zapravo svađaju oko seksualnog odnosa, tj. ko će biti gore, a ko dole. Nakon svađe, Lilit izgovara Božije ime i bježi, a Bog šalje tri anđela da je vrate (Senoj, Sansenoj i Semangelof), a priča završava amuletsko-demonološkim motivima vezanim za smrtnost novorođenčadi.

Dakle, u pitanju je tekst koji je više od 1000 godina kasnije pisan nakon konačnog oblika Postanja, u potpuno drugačijem kulturnom i književnom miljeu, i koji se čita kao folklorna parodija, a ne “biblijska tajna”. Priča uopšte nije biblijska, nego je izmišljeni srednjovijekovni folklor koji Bibliju koristi kao palimpsest.

Pominje li se Lilit u Bibliji?

Da, pominje se, ali ne kako to premudri fejsbučari misle.

Riječ “lilit”, ili ime “Lilit” se pojavljuje u hebrejskom tekstu Isaije 34:14, kada se opisuje pustošenje Edoma, gdje prorok Isaija nabraja divlje životinje i tzv. “noćna stvorenja” koja će nastaniti ruševine.

“Ondje će se sretat divlje mačke s hijenama, jarci će dozivati jedan drugoga; ondje će se odmarati Lilit našav počivalište.” – Isaija 34:14

Prevodi ovog pojma variraju, dok neki ostavljaju “Lilit”, drugi prevode termin kao “noćna stvorenja”, “vještice”, “noćni demon” itd. i postoji dilema: je li u pitanju demonološko biće ili o pjesničkoj slici noćne zvjeri?

Na to pitanje bi nam mogao odgovoriti Jeronim, prevodilac Vulgate. On u Isaiji 34:14 prevodi ovaj termin kao “lamia”, i time ga vezuje za grčko-rimsku demonologiju, gdje je Lamija figura koja ugrožava djecu i luta u tami. Priča kaže da je Zevs imao djecu sa Lamijom koju je Hera iz ljubomore pobila. Zbog toga se Lamija svetila ubijajući djecu i spavajući sa mladićima čiju krv je pila i lutala kao prikaza u tami. Jeronim je zbog motiva lutanja, koji odjekuje i u stihu iz Isaije i u legendi, odlučio da prevede “lilit” kao “lamia”.

Lilit u rabinskoj literaturi

Lilit se u Talmudu pojavljuje kao demon, ali ne i kao “Adamova žena”, ali ono što je bitno navesti jeste da rabinska literatura, Talmud i jevrejska tradicija, nisu isto što i Postanje, i samim tim to što postoje određena tradicionalna vjerovanja, ne znači da se ona mogu poistovijetiti sa motivima iz Postanja.

Odakle onda ideja da je “Lilit prva žena”?

Već smo rekli da priča o Lilit kao prvoj Adamovoj ženi potiče iz Alfabeta sina Sirahova, ali odakle je potekla sama ideja o tome?

Ono što vidimo iz čitanja priče o Lilit je da je to implicitno tumačenje Postanja 2:23, ali ako pogledamo jedno tumačenje Postanja iz Vavilonskog Talmuda, odnosno pročitamo Jevamot 63a, vidimo da je moguće da je priča o Lilit kontrateža tom tumačenju. Jevamot 63a kaže da je Adam spavao sa svakom stvorenom životinjom, ali tek onda kad je legao s Evom bio je konačno zadovoljan. To je komentar na stih: “Gle, evo kosti od moje kosti i mesa od mog mesa, nazvaću je čovječica, kad je od čovjeka uzeta”. Alfabet sina Sirahova odbacuje ovu priču kao sodomizam i bogohulnost, i zato daje drugu alternativu.

Ali, kakve to veze zapravo ima sa pričom o Lilit, i čemu zapravo druga priča?

Stvar je u tome što, još su u drevna vremena jevrejski učenjaci primijetili da postoje dva različita izvještaja o stvaranju, jedan u 1. poglavlju, drugi u 2. poglavlju. U 1. poglavlju, kaže se da je Bog načinio čovjeka na svoju sliku, i na kraju se kaže: “Na svoju sliku stvori Bog čovjeka, po obličju Božijemu, stvori ga; muško i žensko stvori ih”. Dakle, ovde se kaže da je čovjek stvoren u isto vrijeme kad i žena, dok se u 2. poglavlju govori o stvaranju žene od Adamovog rebra. Prema tome, Alfabet sina Sirahova zapravo povlači ovaj motiv iz 1. poglavlja, gdje se kaže da su muškarac i žena zajedno stvoreni i kaže: “To su bili Adam i Lilit”, a kasnije je od Adamovog rebra došla Eva. Logično je, da, ako je žena u 2. poglavlju stvorena od Adamovog rebra, da je prva žena stvorena od zemlje, baš kao i Adam, jer kao što vidimo, 1. poglavlje ne rastavlja stvaranje muškarca i žene kako to radi 2. poglavlje.

Šta dalje?

Ništa, nadam se da će ovaj članak doprijeti do ljudi do kojih treba, i da ćemo se složiti da Lilit nije uopšte izbrisana iz Biblije, već naprotiv, naknadno ubačena u diskusiju o Bibliji. Lilit iz Isaije 34:14, nema veze sa Edenom i nije bila Adamova žena.